تئاتر کوچک شاهکاری معمارانه ، دور افتاده ای از روزگار خوش تهران

محمد اسدی
معمار و پژوهشگر فرهنگ

“تئاتر کوچک، شاهکاری معمارانه ، دور افتاده ای از روزگار خوش تهران”

محمد اسدی

معمار و پژوهشگر فرهنگی

پرویز صیاد از جمله بهترین تهیه کنندگان، هنرمندان و بازیگران موثر در صحنه ادبیات ، سینما و کارگردانی تئاتر و سینمای کشور ماست که بسیاری از هموطنان مان حضور او را در مجموعه ماندگار فیلم های سینمایی و تحت نام هنری “آقای صمد” به خوبی بیاد دارند و چه بسا او سالها خنده را بر لبهای بسیاری از ایرانیان آورد که نشانی از خلاقیت او ، بیان متفاوت هنری و البته نگاه خاص او به بررسی و نمایش تحولات فرهنگی ایران معاصر، متاثر از مدرنیسم ناشناخته برای ایرانیان دارد. او در سال ۱۳۱۸خورشیدی درشهر لاهیجان متولد شده بود و و اکنون در ۷۹سالگی در ایالات متحده آمریکا زندگی می کند. ازدانشگاه تهران در رشته اقتصاد فارغ التحصیل شد و فعالیت های هنری اش را به طور جدی از سال ۱۳۳۷ با نمایش نامه نویسی و از سال ۱۳۳۸ با نویسندگی فیلم سینمایی” می میرم برای پول” آغاز نمود. درنقش”صمد” بسیار معروف شد و فیلم های طنز انتقادی – اجتماعی و البته با تم سیاسی بازی کرد. برای چند فیلم، شعر، تدوین، نوازندگی، مشاوره فیلمنامه و طراحی چهره پردازی نمود و چند جلد کتاب نگارش کرد، در سالهای ۱۳۵۷نیز با مهاجرت به خارج از ایران اولین فیلم ساخته در خارج از کشورش را در سال ۱۳۵۸ بنام”فرستاده”با هنرمندی “رضا آریا” تهیه کنندگی نمود و سپس به آمریکا رفت و درآنجا فعالیت سینمایی و تلویزیونی را پی گرفت.

تهران، خیابان ولی عصر(پهلوی سابق)، روبروی پارک ملت(پارک شاهنشاهی سابق)، خیابان آرامش و در طبقه زیر زمین”پاساژ تجاری صفویه” تنها نشانه ها از سالن تئاتری است که به مالکیت “پرویز صیاد” در سال ۱۳۵۵خورشیدی به بهره برداری رسید، آن هم با ظرفیتی ۱۳۰نفره و با معماری بسیار چشم نواز و تاثیر گذار که اشکال و فرمهای معماری گذشته ایران را بر مخاطبین فضایش یادآوری می کند، اما در تئاتر های مختلف تا ۱۵۰نفر بازدید کننده در این سالن تماشاگر برنامه های هنری متنوع بوده اند.گرچه با وقوع انقلاب و تملک این مجتمع و این تئاتر کوچک و نقلی توسط “بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی” پرویز صیاد و تیم زبده هنری او جلای وطن کردند، اما تا چندی پس از انقلاب ضد سلطنتی۱۳۵۷، باز هم این ساختمان محل اجرای بسیاری از برنامه های هنری تئاتر بوده است که از جمله آنها می توان به نمایش “علاء الدین و چراغ جادو”ساخته “علیرضا خمسه” هنرمند تئاتر و سینمای ایران اشاره کرد که در سال ۱۳۶۳درآن اجرا گردید.

این بنا البته محل تجمع تمام صنوف سینما به دعوت پرویز صیاد بود تا با همدلی و مشارکت یکدیگر سنگ بنای “خانه سینما”را برهم گذارند و هیات موسسی برای آن تشکیل دهند. این تعریفی است که می توان از گفتگوی “محمد متوسلانی”با “فرخنده آقایی” نویسنده کتاب”سه نفر بودیم”دریافت که این کتاب به جد شامل گفته ها و ناگفته هایی پیدا و پنهان از سینمای ایران و روند تکامل آن از آغاز تا انجام است که انتشارات ققنوس آن را در سال ۱۳۹۳ به چاپ درآورد. اما این تئاتر کوچک که برخی آن را “سینما تئاتر کوچک ایران” می نامند، سالهاست که درحالت تعطیلی و البته رو به تخریب و فرسودگی نهاده، چنان که اگر امروز نشان آن را بگیرید با زباله دانی روبرو می شوید که باور پذیری گذشته درخشان آن، برای ناظران امکان پذیر نخواهد بود. نسل جوان تئاتر کوچک و چایخایه دنج آن را ندیده و نمی شناسند و از نسل گذشته نیز تنها عده ای محدود این بنا و یا روزگار خوش آن را به خاطر دارد.

تصویر: دسترسی ساختمان نیمه مخروبه تئاتر کوچک از طریق خیابان آرامش و نمای بیرونی ساختمان بازارچه صفوی

تصویر : دید از لابلای درب قفل شده ساختمان به زباله دانی که روزی از معتبرترین مکانهای فرهنگی تهران با معماری خیره کننده بود.

بنا به گفته”پرویز خطیبی”(هنرمند معاصر)، از زمان افتتاح همین بنا بود که هنرمندانی عاشق تئاتر و هنرپیشگی چون “عصمت الملوک صفوی” از فروش بیلط در گیشه تئاتر تا ایفای نقش با دلسوزی خاص خودش بهترین اجراهایش را به نمایش گذاشت و سرانجام در صحنه اجرای تئاتر “سمک عیار”در سال ۱۳۵۳جان به هنر تقدیم کرد. پرویز صیاد که از هنرمندان جدی و فعال در هنر نمایش ایران بود نگاهی عمیق و مدنی به تحولات فرهنگ و هنر ایران داشت و شاید با اتکا به همین دیدگاه با اتکا به تاسیس خانه سینما سعی در استکام بخشی به صنف سینما و کسب حقوق صنفی برای هنرمندان این آب و خاک داشت؛ شاید می خواست با مدیریت این نهاد هنری از چنگ ممیزی و سانسور دولتی خلاصی هرچند کوچک یابد و “آن کند که دل گوید”. بسیاری از هموطنانمان هنوز بیاد دارند که چه سانسور سنگینی بر تولیدات هنری و نمایشهای هنری ایران آن روزها اعمال می شد،نه فقط به دلیل ترس پلیس سیاسی حکومت پهلوی از هنرمندان، شعرا و نویسندگان و سایر مخالفین سیاسی که چون صمد بهرنگی و همقطاران احمد شاملو که قلم رادیکال چپ گرا یا صدایی اجتماعی از لایه های پایینی شهر داشتند، بلکه به دلیل حد بالای انتزاع هنری و بیان های آزادانه اجتماعی و یا حتی آنچه خواستگاه های مذهبی و سنتی جامعه و بافت دینگرای پیرو مرجعیت شیعی، ابتذال اخلاقی و یا برهنه نمایی می نامیدند. چنانکه در جشن های هنر شیراز و برخی نمایش های هنری و فیلم های سینمایی و سریالهای تلویزیونی صحنه های بدیع و عجیب، حتی بسیاری از اقشار بالادستی جامعه را به واکنش واداشت و همین هشدارهای مراجع دینی مقامات مسئول را بر آن داشت تا سانسوری دینی و اخلاقی نیز بر نمایشات و آلبوم های موسیقی و فیلم های سینمایی اعمال کنند تا طبق خواسته دربار ، ناخواسته موجب خشم مردم سنتی شهرهای ایران نشوند. این اعتراضات و خواستگاه های بنیادی قشر مذهبی ایران نیز در تعطیلی بسیاری از سینماها و تئاترهای کشور درروزهای اولیه پس از انقلاب موثر اصلی  بود و موجب سنگ پرانی و آتش زدن ساختمان های سینماها و تئاترها حتی بعد از پیروزی انقلاب ، توسط بنیادگرایان در شهرهای ایران شد. برای بررسی و نقص یابی این نوشتار لازم است گفته شود که شاید یکی از دلایل تصرف ساختمان تئاتر کوچک پس از انقلاب نیز همین کنش های ضد فرهنگی و مذهبی بوده باشد.

تصویر:سالن انتظار و نشیمن تماشاچیان در ساختمان تئاتر کوچک تهران

معماری زیبای تئاتر کوچک اثر معمارخلاق ایرانی،”مهندس روح اله نیک خصال” است که از همکاران “مهندس حسین امانت” در تهیه طرح “برج آزدی تهران”(شهیاد آریامهر سابق) بوده است و در ساختمان بلند و آجرین “وزارت کشور” سلیقه معماری مدرن منطقه ای او قابل تعقیب است. وی از جمله معماران جوان ایران بود که با دنباله روی از آثار معماری و نقاشی استاد خود، “مهندس هوشنگ سیحون”، سعی در ارائه یک معماری هویتمند بومی با تلفیق جلوه های مدرنیسم داشت و در بین این آثار ، تئاتر کوچک شاید یکی از زیباترین آثار روح اله نیک خصال است. از جمله ویژگی های هویتی در معماری نیک خصال بهره وری از آجر و نماسازی های آجرین و حالات و روحیات معماری ایران است. در معماری داخلی تئاتر کوچک و تقسیمات فضایی آن ، شاهد الهاماتی مدرن از قوس های معماری ایرانی هستیم، به نحوی که اتمسفر فضایی این بناها آدمی را به شادی می رساند. از نگاه هویت خواهی ، خود معمار در بیان میزان بازگشت به هویت، در مصاحبه ای با علی کیافر، شهرساز ایرانی، میزان هویتمندی آثارش را تا ده درصد تخمین می زند.

از جمله ویژگی های قابل توجه طرح داخلی تئاتر کوچک، استفاده از آجر های معروف به”سه سانتی” برای بیان هنری تمام فرم های لازم، ازپله و نیمکت تا قوسهای آجری سقف ،گوشه سازی ها و ایجاد تنوع های سطوح و دیوارهای آجری است، که تئاتر کوچک را به نماینده ای تمام عیار از معماری معاصر ایران در دوره گذار از سنت به مدرنیسم می نمایاند. نیک خصال در معماری اش همواره به دنبال تداعی معماری ایران ، فراتر از فرم و تداعی های فرمالیستی البته با ساخت مایه های بومی رایج بوده است.

تصویر: تزیینات بی پیرایه معمارانه آجری در آرایش هویت مند قسمت لابی سرسرای ساختمان تئاتر کوچک تهران

وی در تقد فرمالیسم رایج در معماری دهه پنجاه ایران که برخی آثارش در تظاهر به گرته برداری از سنت و مدرنیسم برای شکل گیری معماری ایرانی بودند می گوید:

“اون تئاتر کوچک تهرانه ، که وقتی که شما می­روید اون داخل ، کاملاً با اینکه خیلی کوچیکه، ولی کاملاً مدرنه. خیلی هم فضای کوچکی داره، ولی کار کردن تو اون فضای کوچک ، سخت بود. ولی تو اون شما بیشتر احساس ایرونی بودن می­کنید، یعنی یک تئاتر ایرونی رو اون تو بگذارید یا یک کنسرت سنتی ایرونی رو اون تو بگذارید، بیشتر بهتون می­چسبه تا اینکه تو ساختمان تئاتر شهر باشه. حالا من انتقاد نکنم زیاد، اون کاره تئاتر هم خودش خوبه.”

تصویر : سالن نمایش تئاتر کوچک تهران با آرایش آجرین دیوارها و سقف ،الهام گرفته از معماری گذشته ایران

آن سالها و در چایخانه این تئاتر کوچک، قهوه خانه ای بود با صفا، که با معماری خاص خودش پاتوقی بود برای سینماگران و هنرمندان ایران تا در مواقع فراغت بتوانند در این محفل به گفتگو بنشینند و یکدیگر را ببینند. این ساختمان و این سالن تئاتر اما هنوز چشم انتظار هنرمندانی است تا با بازگشایی مجدد آن خاطره سالها کار هنری او و هم نسلان هنردوستش را زنده کنند.

تصویر: فضای انتظار و چایخانه تئاتر کوچک با الهام از چایخانه ها و حمام های سنتی ایران

تئاتر کوچک تهران۲


منبع : معماری و زندگی

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

− 1 = 2

اگر فضای بیش از 100 متر دارید می توانید از مشاوره رایگان معماری و زندگی بهرمند شوید شماره تماس در تمامی ساعات 09369389646
Open chat
1
سلام ! هر سوالی که داری همین حالا بپرس !
تیم پشتیبانی ما 24 ساعته در خدمت شماست .
Powered by